Felsefede Teleoloji Nedir?

Felsefede Teleoloji Nedir?

Teleoloji, doğanın bir parçası olan her şeyin belirli bir amaç veya son için var olduğunu ifade eden idealist bir düşüncedir.

Teleoloji, evrendeki belirli nesnelerin veya varlıkların amacını ve kaderini inceleyen metafiziğin bir dalıdır. Günümüzde bu terim belirli bir sürecin amacına atıfta bulunmak için kullanılmaktadır.

Teleoloji Kelimesi Kökeni

Teleoloji kelimesi Yunanca “son”, “amaç” veya “hedef” anlamına gelen telos (τέλος) ve “akıl”, “bilim”, “inceleme” veya “söylem” anlamına gelen logos (λογία) kelimelerinden gelmektedir.

Neleri Kapsar?

Teleoloji, temel amacı yeryüzünde yaşayan cansız varlıklar da dahil olmak üzere her varlığın amacının incelenmesi ve analiz edilmesi olan bir bilimdir. Belirli bir amaca veya nesneye ulaşmak için belirlenen hedefler üzerine, belirli bir gerçekliğin nihai nedenlerine açıklamalar bulmaya da odaklanan bir dizi çalışmadan oluşur.

Tarih

Platon ve Aristoteles
Platon ve Aristoteles

Antik çağlardan bu yana birçok filozof, yemek yemek için kullanılan kaşık gibi, insanlar tarafından yaratılan ve kullanılan nesnelerin dışsal bir amacı olduğu fikrini savunmuştur. Bununla birlikte, doğadaki varlıkların insanlar için yararlı olmalarının ötesine geçen içsel bir amaca sahip olduğu doğal bir teleoloji olduğu da belirtilmiştir. Böylece Aristoteles meşe palamudunun meşe ağacı olma amacını taşıdığı fikrini savunmuştur.

Teleoloji, doğanın bir amacı olduğunu reddeden atomistler tarafından Antik Çağ’da hızla reddedilmiştir; ancak fikirleri insanlık boyunca varlığını sürdürmüş, özellikle Orta Çağ’da Hristiyan düşünürler tarafından Modern Çağ’a kadar savunulmuştur. Yine de Immanuel Kant’ın Yargı Yetisinin Eleştirisi‘nde ve Hegel‘in felsefesinde teleolojinin izlerine rastlanabilir.

Günümüzde bazı çağdaş bilim insanları ve filozoflar teleolojik kavramların hala geçerli olup olmadığını tartışmaktadır. Bu kavram Türlerin evrimi ve insan bilincinin ortaya çıkışıyla da ilişkilendirilmiştir.

Teleoloji terimi antik Yunan felsefesinde Platon ve Aristoteles tarafından ortaya atılmıştır. Platon bu kavramdan Phaedo‘da bahseder; burada Sokrates’in sözleriyle tüm fiziksel olguların açıklamalarının teleolojik olduğunu belirtir. Aynı metinde Sokrates, sırasıyla maddi ve nihai nedenler olarak gördüğü bir nesnenin zorunlu ve yeterli nedenlerini ayırt edemeyenlerden yakınır. Dolayısıyla, bu Platonik diyalogda, bir nesneyi ya da bir bedeni oluşturan malzemelerin onun hareket etmesi ve eylemde bulunması için yeterli olmadığı, ancak bunu yapmasına yol açan bir amacın olması gerektiği söylenir. Böylece Platon, dünyanın düzeninin ardında, şeylerin tüm amaçlarından sorumlu olan ve onları idealar dünyasının evrensel modellerinden (arketipler) yaratan akıllı bir tasarımcı olması gerektiği fikrine ulaşmıştır.

İlerleyen zamanlarda Aristoteles, bir atomist olan Demokritos’un felsefesini, evrendeki farklı varlıklar (varlıklar ve şeyler) arasındaki tüm etkileşimleri salt zorunluluklara indirgediği ve bu varlıkların sahip olabileceği amaçları unuttuğu için reddetmiştir. Bu filozof aynı zamanda Platon’un akıllı bir tasarımcı fikrini reddetmiş ve varlıkların amaçlarının doğa tarafından verildiğini ileri sürmüştür. Aristoteles daha sonra evrenin dört nedenden, dört teleolojiden oluştuğunu öne sürmüştür:

  • Maddesel neden: Bir nesneyi fiziksel olarak oluşturan şey.
  • Biçimsel neden: Bir nesnede varlığı belirleyen şey.
  • Etken neden: Bir nesneyi üreten şey.
  • Nihai neden: Bir nesnenin var olma nedeni.

Bu filozof ve aralarında Epikuros ve Apollonialı Diogenes’in de bulunduğu diğerleri için nihai neden felsefe için en çekici olandı. Ancak diğer üçü olmadan evren ve varoluş açıklanamazdı.

Francis Bacon
Francis Bacon

Teleoloji, 1620 yılında Francis Bacon tarafından yazılan Novum Organum‘un yayınlanmasından sonra bir çözülme sürecine girmiştir. Bu kitapta Bacon, teolojik açıklamaların bilinemez olarak bir kenara bırakılması gerektiğini, böylece tüm araştırmaların verimli ve somut açıklamalara odaklanması gerektiğini öne sürmüştür.

Buna rağmen teleoloji, Aristotelesçilik felsefesinde varlığını sürdürmüştür. Örneğin Hegel, özneyi ulusların, kültürlerin, etnik kimliklerin ve benzerlerinin kolektif vizyonları tarafından tanımlanan bir evrene sürüklenmiş olarak tasavvur eder. Bu vizyonlar, her biri tarih içinde bir hedef aradığı ve bu nedenle sürekli çatışma halinde olduğu için birbirine karşıttır. Teleolojik anlatılar olarak da bilinen bu büyük anlatılar, günümüzde Postmodernizm tarafından küçümsenmektedir. Bu hareket, bu anlatıların azınlıkların ve bireysel varlıklar olarak öznelerin kendi tarihlerini bastırdığını savunmaktadır. Yine de Teolojik anlatılar, keşiflerin, eserlerin, fikirlerin ve yazarların kronolojik olarak düzenlendiği ve böylece her şeyin bilindiği bir sonun varsayıldığı bilgi alanlarında varlığını sürdürmektedir.

Teleolojinin Özellikleri

Başlıca özellikleri şunlardır:

  • Metafizik alanına aittir.
  • Nedenleri inceler ve analiz eder.
  • Amaçlara büyük önem verir.
  • Bu rastgele bir süreç değildir çünkü varlık nedenini gerekçelendirmek zorundadır.
  • Teleoloji aynı zamanda açık bir amacı olan bir tür niyete karşılık gelir.

Temel Esasları

  • Dünya Tanrı tarafından yaratılmıştır ve bu nedenle bir şey başka bir şey için araç görevi görür.
  • Organizmaların yapısının temelinde, hayvanların ve bitkilerin gelişimini önceden belirlemekten sorumlu olan ruh gibi içsel bir amaç vardır.
  • İnsanların faaliyetleri yalnızca toplumdaki maddi yaşam koşulları tarafından belirlenir.
  • Dünyadaki her şeyin Tanrı tarafından yaratıldığını ve aynı zamanda belirli amaçları olduğunu belirtir.
  • Doğada meydana gelen olayları ayrıntılı olarak açıklar.

İlginizi Çekebilir: Felsefi Kavram: Apeiron Nedir?

Kaynakça:

Bu gönderiyi derecelendirmek için tıklayın!
[Toplam: 0 Ortalama: 0]
E-bültene Abone Ol Merak etmeyin. Spam yapmayacağız.

Yazar

Başkent Üniversitesi İlk ve Acil Yardım bölümü mezunuyum. Her gün yeni bir şeyler öğrenmeyi seviyorum. Zamanımı tarih, bilim ve daha pek çok konuda çalışarak ve okuyarak geçiriyorum.

İlgili Yazılar

Kayıt Ol

Zaten üye misiniz? Giriş Yap

Giriş Yap

Henüz üyeliğiniz yok mu? Kayıt Ol

close

Abone Ol