Antik Çağ’dan Günümüze İstanbul’un Eski İsimleri (5+)

İstanbul'un Eski İsimleri

Türkiye’nin en kalabalık şehri İstanbul, tarihi boyunca birçok isme sahip olmuştur. İstanbul’un eski isimleri arasında yer alan Bizantium, Konstantinopolis ve Islampoul en bilinenleridir. Bu isimlerin hiçbiri şans eseri verilmedi. Her biri verilirken siyasi, dini ve liderlik kavramları ön plana çıktı. Gelin bu isimlerin hikayesine bir göz atalım.

İstanbul’un Eski İsimleri

Antik ve Ortaçağ İsimleri

İstanbul, Gelibolu ile birlikte, Avrupa ve Asya kısımlarını ayıran ve iki kıtaya bölünmüş tek şehridir. Yerel Trakyalılar, MÖ 1. binyılın başlarında , varlığı Yaşlı Pliny tarafından doğrulanan Lygos adlı bir popülasyonda bölgeye yerleştiler. Başlangıçta birkaç düzensiz evden ve yarımadasının bir köşesine kötü yerleştirilmiş bir duvardan başka bir şey olmamasına rağmen, Ege ve Karadeniz gibi deniz yolları arasındaki olması sebebiyle konumunun değeri muazzamdı.

Ancak Trakyalılar beklenmedik bir misafirle karşılaştı. MÖ 8. yüzyılda Yunanlılar sömürgelerini genişletmeye başladılar. Akdeniz’in Helen kolonileşmesine yol açan süreçler çok kapsamlıdır. Ancak daha önceki kısıtlayıcı sistemin aristokrat destekçileri ile ticaretle zenginleşmiş olanların arasındaki bir anlaşmazlık muhtemeldir. Bu durum da Yunanların bölgeye yayılmalarına neden olmuştur.

Boğazlar
İstanbul’un Eski İsimleri

Bu göçlere yol açan kavgalar ne olursa olsun, koloniler ve ana şehirleri (istisnalar dışında) birbirleriyle iyi bir ilişkiler sürdürüyorlardı. “Metropoller” bölgeleri rastgele değil, stratejik ticari amaçlar için seçmişti. Başlangıçta, kolonileşme Güney İtalya’ya odaklandı ve ikinci bir aşamada da Karadeniz kıyıları seçildi. Bu durum Boğazların konumunu kritik hâle getirdi. Bölge hububat, odun veya sığır için büyük bir zenginlik kaynağıydı. Bölgeye ilgi duyan Megara, Küçük Mégarapolisi, Chalcedon (bugünkü İstanbul’un Kadıköy ilçesi) bölgesinde koloniler kurarak kontrol altına aldı.

Küçük Mégarapolis‘in kıyıları rakipsizdi ve yarımadanın ucundaki stratejik konumu, ona komşularına göre avantaj sağladı. Romalı Diodorus Siculus’a göre adı, monarşisini kurduğu şehre adını veren efsanevi kurucusu Kral Byzas veya Bizan‘dan gelmektedir. İsmin gerçek kökeni ise böyle bir kralın varlığının tam olarak bilinmemesinden hareketle o kadar da kesin değildir. Ancak şehrin Byzantion ismiyle anıldığı kaynaklarda belirtilmiştir.

İstanbul’un Eski İsimleri Arasında Belki de En Az Bilineni: Augusta Antonina

Şehir, kesintisiz süren ticaretle büyüdü. Bu da hemen yanı başında olan Roma İmparatorluğu’nun iştahını kabarttı. Önce Roma’ya vergi veren, daha sonra da Trakya eyaletinin bir şehir oldu. Tahtta bulunan İmparator Severus büyük oğlunun ismi olan Caracalla Antonius’tan esinlenerek, 198’de şehrin adını değiştirir ve “Augusta Antonina” yapar.

Bir sonraki değişiklik 4. yüzyılın başında meydana geldi. İmparator Konstantin, Batı Roma’nın çoğunda imparator olan Licinius’a karşı kazandığı zaferden sonra tek başına taç giymeyi başardı. Bu yeni imparatorun Bizans şehri için özel planları vardı. Başta Selanik ve Balkanlardaki diğer şehirler düşünülse de imparatorluğun başkenti Bizans seçildi ve bunun gerektirdiği önceliğe sahip oldu. 324’ten 330’a kadar altı yıl boyunca, köle işçilerden oluşan büyük bir birlik, gelecekteki başkenti gerekli standarda getirmek için uzun ve sıkı bir şekilde çalıştı. Amacına ulaşana kadar genişletildi ve süslendi.

İstanbul’un Eski İsimleri: Altera Roma

Yeni şehir 326’dan itibaren Nova Roma (ya da Altera Roma) olarak anılmaya başlandı. Ancak Severus’un ismi gibi bu isim de dini alanın ötesine pek geçemeyecekti. Yine de, isim seçimi çok anlamlıydı.

Bizans aynı zamanda Roma’nın sahip olduğu gibi yedi tepeli kilit bir konumda yer alan bir şehirdi ve yeniden yapılanması sırasında imparatorluk başkentinin geçmişteki ihtişamını taklit etmeye çalıştı. Devletin başına daha iyi olmasa bile yedek arandı. En azından Konstantin’in niyeti buydu. Ancak bu ilk isim gerçekleşmemiş olsa da, Konstantin’in şehri anlamına gelen Konstantinopolis ismi gerçekleşti ve bundan böyle şehrin resmi adı oldu.

İstanbul'un Eski İsimleri - Konstantinopolis
Konstantin’in şehri anlamına gelen Konstantinopolis İstanbul’un eski adları arasında en bilinenlerindendir.

Şehir bundan sonra birlik döneminde İmparatorluğun başkenti, bölündüğünde ise doğusunun başkenti olarak hareket etti. Böyle bir merkeziyetçilik neredeyse kesintisiz olarak uygulandı. Anomali, Constantius II döneminde fiili başkentin Siraküza’da bulunduğu 663 ile 668 yılları arasında yaşanmış olabilir. Arapların İmparatorluğa karşı saldırısına ve İtalya’daki giderek artan güç kaybına yakalanan imparator, Konstantinopolis’in kaosundan uzaklaşarak düzen getirmeye çalıştı. Ancak vergilerdeki çarpıcı yükselişi suikasta yol açtı.

Konstantinopolis şehri tarihi boyunca sahip olduğu büyüklüğü pek çok başka ismin doğmasına da neden olacaktır. 4. yüzyılın ortalarında Roma İmparatorluğu, yaklaşık 30 milyon nüfusa ev sahipliği yapıyordu. Bu rakam, Mısır ve Suriye eyaletlerinin kaybedilmesinden sonra, İmparatorluğun kısmen şehirsizleştirilmesinden sonra önemli ölçüde azaldı. Bununla birlikte, doğu başkenti o zamanlar en az 400.000 kişiye ev sahipliği yapıyordu ve birkaç yüz bin daha fazla olabilirdi. Bin yıl sonrasına kadar Paris gibi şehirler böyle bir nüfusa ulaşmamıştı.

İskandinav Dokunuşu: Miklagard

Şehrin muazzamlığına dikkat çekenlerden biri de İskandinavya halkı ve özellikle de Varangian Muhafızları’dır. Şehre “büyük şehir” anlamına gelen Miklagard‘ı verdiler. İskandinavlar, Rus ovalarındaki büyük nehirlerden İmparatorluk topraklarına geldiler ve ilk olarak 9. yüzyıl gibi erken bir tarihte imparatorluk hizmetine girdiler. Basil’e savaşlarında yardım etmek üzere Kiev Prensliği’nden altı bin kişinin gönderilmesiyle 988 yılında Varegler’in yapısı resmileşmiş ve süreklilik kazanmıştır.

Bu adamlar ya İskandinavya’dan ya da daha büyük olasılıkla günümüz Ukrayna’sının bozkırlarından geldiler. Görebilecekleri en büyük yerleşim yeri birkaç bin nüfusa sahipti ve çoğunlukla ahşaptan inşa edilmişti. Alınan izlenimin çok büyük olması normaldir. Şehrin büyüklüğünün ve ihtişamının ününün kapsamı öyleydi ki, isim dile entegre edildi. İskandinav devletlerinin çoğu daha sonra ünlü “İstanbul”u benimsedi. İzlandalılar, bugün hala Mikligarður olarak adlandırılan eski adı korudular.

İstanbul'un Eski İsimleri Grafik
En Çok Bilinen İstanbul’un Eski İsimleri

Konstantinopolis’in adının Slavca versiyonu, büyüklüğünden çok imparatorluk statüsüne atıfta bulunur. Hem kendi taraflarındaki Bulgarların hem de 988’den itibaren Prens I. Vladimir tarafından yönetilen Kiev Slavlarının Ortodoks Hıristiyanlar olduğu, dolayısıyla dini liderlerinin Konstantinopolis olduğu unutulmamalıdır. Şu ya da bu yerdeki Slav halkları bu şehre, ya hükümdarlarının zenginliği ya da dini gayretleri nedeniyle her zaman hayranlıkla bakmışlardır.

Çar’ın şehri Zarigrad gibi adlandırmalar ve “Kraliyet Şehri” gibi onun krallığına atıfta bulunan türevler bu olaydan sonra ortaya çıkmıştır. Rusların şehre olan takıntısı o kadar büyüktü ki, Türklerin eline geçmesinden sonra Moskova’yı ‘Üçüncü Roma‘ (Konstantinopolis ikinci) ve Ortodoks Rusları da İmparatorluklarının varisleri olarak görmeye başladılar.

Doğu Avrupa’nın ötesinde dünya çapında farklı varyantları da vardı. Batı’da, İtalya topraklarında veya Aragon Krallığı’nda, oldukça ilginç hayali etimoloji örneklerine sıkça rastlayabiliriz. İmparator Konstantin’in adına sadece ses benzerliği için soylu sıfatının eklendiği Constantini Nobile adını ve onun Romantik türevlerini yaratan kraliyet kançılaryası bu açıdan öne çıkmaktadır.

Batı’dan ve kısmen Doğu’dan da şehre atıfta bulunmak için çok sayıda takma ad benimsenmiştir. Bunlar arasında en iyi bilineni, yine büyüklüğü nedeniyle “Şehirlerin Kraliçesi veya İmparatoriçesi” (Βασιλευουσα-Yunanca Kraliçe anlamına gelen Vasilevousa) olabilir. Konstantinopolis’in Hristiyanlık döneminde yeni bir Kudüs olarak tasavvur edilmesi boşuna değildi ve bu lakap dönemin bazı alimleri tarafından kullanılıyordu.

İstanbul’un Modern ve Çağdaş İsimleri 🇹🇷

İstanbul
İstanbul’un Eski İsimleri

Türk fonetiğinde Yunanca “p” harfinin “b” harfine dönüştüğü sıkça görülür. Bu nedenle Yunanca “stin pólin” “stan bulin” e, o da nihayetinde Istanbul’a dönüşecektir. Aynı şey Türkçe’de “Gelibolu” olan Galipoli için de geçerlidir.

Birden fazla kez Osmanlı fethiyle birlikte şehrin adının günümüzde de kullanılan hâli İstanbul olarak değiştirildiği görülmüştür. Ancak bunun dışında şehre farklı telaffuzlar da yapılmıştır. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethinden kısa bir süre sonra kullanılan ve İslam şehri anlamına gelen “Islampoul” dan bunlardan biridir.

İstanbul’un Gerçek Adı Nedir?

İstanbul'un Gerçek Adı Nedir?
İstanbul’un Gerçek Adı Nedir? – İstanbul’un Eski İsimleri

İstanbul, tarihi boyunca birçok farklı isimle anılmıştır. Bugün kullanılan en yaygın isim İstanbul’dur. Ancak Byzantium, Konstantinopolis gibi isimler tarih boyunca yaygın bir şekilde kullanılıyordu.

İstanbul adı, Yunanca “şehirde” veya “şehre” anlamına gelen eis tēn polin ifadesinden türetilmiştir. Bu durum, şehrin Yunan şehri Konstantinopolis’i merkez alan Bizans İmparatorluğu’nun başkenti olma statüsüne bir göndermedir. Şehir, Bizans İmparatorluğu’nun başkenti olmadan önce Bizans olarak da biliniyordu. Konstantinopolis ismi, Latince “Konstantin’in Şehri” anlamına gelen Constantinopolis kelimesinden türetilmiştir. Bu, 324 yılında şehri yeniden inşa eden ve Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti yapan Roma İmparatoru I. Konstantin’e bir göndermedir. Şehir, Bizans İmparatorluğu döneminde Yeni Roma (Nova) olarak da biliniyordu.

İstanbul adı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra 1930 yılında resmen kabul edilmiş ve o zamandan beri kullanılmaktadır. Şehir hala bazen eski isimleriyle anılmaktadır. Ancak bunlar artık pratik amaçlardan çok tarihi veya şiirsel amaçlar için kullanılmaktadır.

İstanbul’un eski isimleri nelerdir?

İstanbul milattan önceki antik dönemden, günümüz modern dünyasına kadar birçok farklı isimle adlandırılmıştır. Bunlar arasında Byzantion, Augusta Antonina, Nova Roma (Altera Roma), Konstantinopolis, Konstantiniye ve Islampoul en bilinenleridir.

Antik Çağ’dan Günümüze İstanbul’un Eski İsimleri” makalemize benzer kategorideki diğer içeriklere de göz atabilirsiniz.

Kaynakça:

Bu gönderiyi derecelendirmek için tıklayın!
[Toplam: 1 Ortalama: 5]
E-bültene Abone Ol Merak etmeyin. Spam yapmayacağız.

Yazar

Başkent Üniversitesi İlk ve Acil Yardım bölümü mezunuyum. Her gün yeni bir şeyler öğrenmeyi seviyorum. Zamanımı tarih, bilim ve daha pek çok konuda çalışarak ve okuyarak geçiriyorum.

İlgili Yazılar

Kayıt Ol

Zaten üye misiniz? Giriş Yap

Giriş Yap

Henüz üyeliğiniz yok mu? Kayıt Ol

close

Abone Ol